Taller · Vista real · pincel libre
Marcade zonas sobre a foto aérea
Grosor
Elixe cor + grosor, despois debuxa libre sobre a foto (rato, dedo ou lápiz).
Patios DINS
Dinámicos · Inclusivos · Sostibles
Construír xuntos o espazo que merecen as nenas e nenos
Diego Fraga · Maestro de Educación Física
Unha vez que alguén fai unha elección, adopta unha postura ou realiza unha acción, encontrará unha presión interpersoal para comportarse de maneira coherente co que dixo ou fixo anteriormente.— Robert Cialdini
Maestro de primaria especialista en EF. Facilito o aprendizaxe en lugar de transmitir información de xeito directo.
Deseño Universal para a Aprendizaxe (versión 3.0): múltiples formas de representar, expresar e motivar ao alumnado.
Plantexo problemas para que pensen, busquen, seleccionen e procesen información de xeito autónomo.
Intelixencia emocional, estilos de vida activos e entornos que invitan ao movemento e ao benestar.
Preme Enter ou o botón · as ideas quedan visibles para o grupo
O autoengano protéxenos dalgunha inseguridade, pero impide cambiar ou chegar á realidade que nos gustaría percibir. Combátese actualizando crenzas acerca dun mesmo e dos demais.
Recordar os pensamentos que tiñamos de nenos, conectalos coa nosa visión adulta e comprender que precisa cada nena e neno hoxe é o punto de partida para transformar o patio.
Credes que sería a solución volver á nosa infancia?
NON — xa que somos diversos e temos intereses que non coinciden. Cada persoa viviu unha infancia diferente.
Non somos todos iguais. O patio debe ter cabida para todas as froitas.
Leon Festinger (1957) describiu a tensión que xorde cando a evidencia, as crenzas e as accións non son consistentes entre si, xerando incomodidade psicolóxica.
A felicidade alcánzase cando o que un pensa, o que un di e o que un fai están en armonía.— Mahatma Gandhi
O xogo é fundamental para o desenvolvemento físico, emocional e social de nenas e nenos.
Deixamos aos nenos no patio sen propostas, sen materiais, sen zonas diferenciadas.
Xeramos disonancia: o que dicimos non coincide co que facemos.
"Os nenos deben aprender a xogar sos." · "Non temos tempo para organizar." · "Limitamos a creatividade."
Que teña sentido o que facemos co que pensamos.
Esta será a pregunta que nos acompañará en cada bloque.
O contorno como terceiro mestre
Contexto e novo paradigma educativo
Recreo como espazo de aprendizaxe
Dinámicos · Inclusivos · Sostibles
Tranquila · Semi-activa · Activa · Información
Deportes alternativos · Xogos tradicionais · Arte
PDI · Dena Activa · Patios DINS 2025
DAFO · Deseño de zonas · Avaliación
O contorno como terceiro mestre · Promoción da saúde · Normativa
Peter Barrett (Clever Classrooms, 2015) demostrou que o deseño do espazo educativo pode aumentar ata un 25% o rendemento escolar.
Do papel que xoga o espazo no aprendizaxe. O entorno non é neutral: ensina, motiva ou bloquea.
Espazos educativos funcionais: aulas, aseos, corredores, recepción, sala de mestras, patios…
"Estado de completo benestar físico, mental e social e non só a ausencia de afeccións ou enfermidades" — OMS
Escola que fortalece constantemente a súa capacidade como un contorno saudable para vivir, aprender e traballar (OMS e UNESCO).
Lesións por malas prácticas, material inadecuado, espazos perigosos…
Baixa autoestima, medo, ansiedade, exclusión social no recreo…
Benestar físico, mental e social. Non só a ausencia de enfermidade.
Contorno que fortalece a capacidade de vivir, aprender e traballar.
Prevención, hábitos e estilos de vida saudables no día a día escolar.
Edificios con condicións de habitabilidade e seguridade.
Estrutural, en caso de incendio, de uso, salubridade e aforro.
Iluminación natural e directa do exterior en todas as dependencias.
Supresión de barreiras arquitectónicas para persoas con discapacidade.
Mínimo 30 m² para usos múltiples e actividade física.
Patio exclusivo mín. 150 m² para 6 unidades, con horario diferenciado por etapas.
Art. 39.4: os nenos gozarán da protección prevista nos acordos internacionais que velan polos seus dereitos.
Informe sobre "Seguridade e prevención de accidentes das áreas de xogos infantís".
As administracións deberán ter en conta as necesidades do menor en todos os espazos.
Convención sobre os Dereitos do Neno: dereito ao descanso, esparcemento e xogo.
"Os nenos xa non saben a que xogar nos recreos."
Saben xogar. O que falta son propostas, materiais e zonas que lles permitan facelo. Se só hai asfalto e pelota, só poden facer iso.
"Sen zonas diferenciadas, sempre xogan os mesmos."
Un patio sen zonificar reproduce desigualdades de xénero, idade e capacidade: os mesmos monopolizan o espazo; o resto, á marxe.
"Se organizamos o recreo, limitamos a súa creatividade."
Organizar non é dirixir. A zonificación amplía posibilidades: sen marco, só caben os xogos dos líderes do grupo.
"O patio é responsabilidade de toda a comunidade educativa."
Non é só tarefa de EF nin de mestres de garda: profes, familias e alumnado constrúeno xuntos.
2 mitos + 2 realidades · Mitos que rompen a consistencia entre o que pensamos e o que facemos.
O tempo de lecer como espazo de aprendizaxe, saúde e desenvolvemento integral
Segundo a Asociación Nacional para o Deporte e a Educación Física, o recreo é unha oportunidade para que o alumnado participe en propostas que fagan que desenvolva un corpo sán e gusto polo movemento.
Desenvolvemento motor, hábitos activos, combate o sedentarismo.
Habilidades de vida real: resolución de conflitos, cooperación, socialización.
Habilidades sociais, cognitivas e emocionais desenvolvidas en liberdade.
Estimula a creatividade e a resolución de problemas de xeito autónomo
Desenvolve empatía, habilidades sociais e resolución de conflitos
A actividade física mellora a concentración e o rendemento na aula
Non é tempo perdido: é o momento no que as competencias sociais, emocionais e cognitivas se desenvolven de xeito natural
As nenas e nenos son máis eficientes nas súas tarefas diarias tras o recreo.
O movemento e o xogo activan áreas do cerebro fundamentais para o aprendizaxe.
Permiten reducir o estrés acumulado durante as horas lectivas.
Constrúen comunicación e vínculos afectivos cos seus iguais.
Melloran a saúde física fuxindo do sedentarismo. OMS: 60 min/día de AF moderada-vigorosa.
Gozan de liberdade aplicando coñecemento en contextos reais e significativos.
A AF realizada nos recreos amosa niveis baixos de actividade e intensidade, contribuíndo de maneira escasa ao cumprimento das recomendacións da OMS. (Grao-Cruces et al., 2018)
Temos datos, temos lexislación, temos conciencia de que o recreo importa. E sen embargo, a maioría dos patios escolares seguen sendo espazos baleiros de asfalto.
Sabemos que o 80% da AF do alumnado ocorre no centro. Sabemos o impacto do espazo no rendemento.
RD 132/2010, NIDE, OMS, Convención dos Dereitos do Neno. O marco xurídico está claro.
Vontade colectiva, planificación participativa e acción coordinada do claustro.
Sen filtros: todo vale. Aquí nacen os proxectos reais.
D · I · N · S → Dinámicos, Inclusivos e Sostibles | "dins" = dentro, en galego
Propostas vivas, zonas activas e xogo con sentido.
Espazos para todas e todos, sen monopolios nin exclusións.
Natureza, sombras, auga e clima presentes no deseño.
"Espazo descuberto, cerrado polos lados, ben no interior ou a carón dun edificio, ben entre varios edificios."
"Espazo de referencia fundamental na vida das nenas e nenos."
"Espazo que permite o desenvolvemento integral: movemento, linguaxe emocional, cognitivo e social."
Xogo activo, actividade física, desenvolvemento emocional, empatía, solidariedade, liberdade e paz mental.
Contorno para aprender e ensinar. Patio como ferramenta pedagóxica e o xogo como potente recurso.
Espazos sostibles, concienciar sobre cambio climático, incrementar biodiversidade e dinamismo natural.
Reducir conflitos mediante dinámicas. Crear zonas con distintos usos e facilitar o respecto polo contorno.
Crear espazos durante o tempo de lecer para que todo o alumnado faga actividades do seu interese. O centro debe ofrecer diferentes xogos e facelos accesibles a todas e todos.
Información detallada: normas, roles, actividades dispoñibles…
Zonas de calma, descanso e interacción social.
Espazos de intensidade moderada e versatilidade.
Espazos para actividades de alta intensidade.
O patio como espazo de contacto coa natureza e respecto polo medio ambiente
O cambio climático é unha realidade e un dos principais retos do século XXI. O clima está cambiando rápida e perigosamente, expoñendo riscos en saúde e medio ambiente.
Con propostas variadas, materiais accesibles, roles do alumnado e actividade organizada no recreo.
Espazos para todas as nenas e nenos, adaptados á diversidade de intereses, capacidades e idades.
Con natureza, materiais reciclados, sombras, horto, elementos que conectan co medio ambiente.
Catro zonas · Catro ritmos · Un só patio
Tablón, normas, roles e encargados/as.
Lectura, bibliopatio, horto, descanso.
Equilibrios, xogo libre, estruturas.
Deportes, rocódromo, pistas, alta intensidade.
Zonas, roles, superliga saudable, normas e actividades — todo visible para o alumnado.
Encargados/as por zona que rotan cada semana.
Acordos do claustro e do alumnado, consensuados.
Que hai dispoñible en cada zona, actualizable.
Espazo para descansar, conversar e gozar do aire libre sen actividade intensa.
Descanso · Lectura · Horto · Estanque · Paredes sensoriais
Slackline, barras, patíns de equilibrio — actividade física con versatilidade e control.
Topografía lúdica · Estruturas libres · Cociña de barro · Slackline
Telarañas, rocódromos, estruturas de corda — retos físicos para o alumnado.
Céspede artificial ou asfalto pintado para deportes colectivos.
Parede de escalada integrada na arquitectura do centro.
Pavillón durante o recreo + circuíto de equilibrios e habilidades.
Rocódromo · Multideporte · Circuítos dirixidos · Pavillón
Un espazo onde ninguén vai. Ou onde sempre van os mesmos. Ou onde hai conflitos recorrentes.
Se trouxestes foto das misións de campo, móstrase. Se non, describide onde está.
Sen sombra? Sen material? Sen proposta? Só espazo de paso?
Tranquila? Semi-activa? Activa? Información? Cal encaixaría?
Isto vai ser material vivo para o taller do día 2.
Propostas concretas para encher de vida o patio do CEIP de Présaras
Liga interna do patio con formatos reducidos que permiten máxima participación e rotación de equipos.
Toldos, pérgolas, árbores de folla caduca, velas tensadas… Protección solar e confort térmico para o alumnado.
PDI · Proxecto Documental Integrado · Metodoloxía para facer do patio un proxecto real
Os centros docentes dedicarán un tempo do horario lectivo á realización de proxectos significativos para o alumnado e á resolución colaborativa de problemas, reforzando a autoestima, a autonomía, a reflexión e a responsabilidade.
Conxunto de tarefas baseadas na resolución de preguntas ou problemas a través da implicación do alumnado en procesos de investigación, culminado cun produto final.
ALFIN/AMI (Alfabetización en información). Tarefa necesaria na escola: saber localizar, tratar e comunicar información.
Implicación de todas as áreas do coñecemento, todo tipo de documentos e toda a comunidade educativa.
Motivación inicial e elección do tema.
Que sabemos xa? Mapa de coñecementos.
Preguntas que guiarán a investigación.
Planificación de accións e recursos.
Visibilidade e presentación ante a comunidade.
O CEIP Coirón-Dena (Meaño) desenvolve desde 2024 o proxecto Dena Activa: espertares máxicos, descansos activos, patios dinámicos, fruitcounter, mochila sá, método HERVAT…
Superliga de propostas saudables entre as clases do colexio. Cada grupo compite por manter os mellores hábitos de saúde.
Proposta sobre consumo de froita a nivel galego. Iniciativa que promove a alimentación saudable en centros educativos.
Proxecto de aprendizaxe experiencial onde o alumnado xestiona empresas virtuais usando a moeda do centro: os Lites.
Sen orzamento. Sen límites. Como imaxinades un Patio DINS ideal para Présaras? Un recuncho, unha zona, un material… o que máis vos emocione.
Debuxade ou escribide en un post-it. Só unha idea: a que máis vos emociona.
Cada un comparte a súa. Pegámola no mural. Saen patróns?
Conectar a teoría co desexo. O día 2 partimos do que saia aquí.
Escolle 2 das 4. Non é unha tarefa académica: é traer o patio real á aula no próximo día. Serán o punto de partida do taller práctico.
Un recreo enteiro observando co rúbrica que vos dou:
• Quen xoga? Quen non?
• Onde se crean conflitos?
• Hai zonas mortas? E zonas saturadas?
• Hai monopolio de espazo (fútbol, por exemplo)?
5 nenas/nenos de idades distintas, 3 preguntas:
• Que é o que máis che gusta do patio?
• Que cambiarías?
• A que xogarías se puideses?
30 segundos cada unha. Grava con voz ou escribe.
3-5 fotos durante un recreo (sen caras):
• Espazos en uso
• Espazos baleiros
• Conflitos ou acumulacións
Cada foto debe contar algo: "aquí pasa X, aquí non pasa nada".
Pregunta a 2-3 familias:
"Que patio soñaría o teu fillo/filla?"
Unha resposta chega. As familias vense pouco na formación e é a súa voz tamén.
Non preparedes nada bonito: só real. No próximo día traballámolo.
Hoxe vimos que é e por que.
O próximo día construímos o voso.
Teoría á parte. Hoxe deseñamos o patio DINS de Présaras.
Recap misións de campo · Taller de deseño · Compromiso
Análise, deseño e transformación do noso patio · Vilasantar · A Coruña · 2025
Esta conversa vai orientar a parte práctica que vén a continuación.
Premede para marcar os roles que probaríades en Présaras. Os destacados son os que xa funcionan no meu cole (CEIP Coirón-Dena).
Anota o nº de xogadores na tarxeta de cada zona.
Regula o estado dos compañeiros mentres xogan.
Comproba o estado das zonas de xogo (lixo, orde).
Colle e recolle o material dos xogos cada recreo.
Da zona activa: respecto das normas e quendas.
Resolve disputas entre compañeiros sen adultos.
Coida vexetación, hortos e zonas verdes.
Xestiona libros e xogos tranquilos da zona de relax.
Mesmo arquivo de Canva, distintas funcións por grupo. Os paneis pegaranse na zona de información do patio.
Que é: mostra quen ten cada rol esta semana.
Contén: os roles que escollestes.
Onde vai: zona de información.
Que é: lista para anotar cantos xogan en cada tarxeta de zona.
Para: seguir a participación semanal por zona.
Que é: primeira ronda de tarxetas de xogo + panel coa rotación das clases por zonas.
Para: pór en marcha a dinámica desde o luns.
Antes de pasar ao DAFO, falamos do que recollestes co voso patio real. A rúbrica de observación é o noso punto de partida.
Quen xoga, quen non. Conflitos. Zonas mortas vs saturadas. Monopolio de espazo.
Que lles gusta. Que cambiarían. A que xogarían se puidesen.
Espazos en uso, baleiros, conflitos. Onde pasa cousas e onde non.
"Que patio soñaría o teu fillo/filla?" 2-3 respostas reais.
10-12 min de posta en común. Todo o que digan irá ao DAFO da slide seguinte.
O espazo exterior en forma de L que imos transformar xuntos
CEIP de Présaras · Vilasantar · Análise DAFO e deseño participativo das zonas
Ides dicindo, eu vou escribindo. Non hai resposta errada. As ideas que saian guiarán o taller.
Sen grupos pequenos: todo o claustro decide en plenario sobre o DAFO + as misións + o que xa sabemos. Marcamos en directo na foto aérea e no boceto.
Que sacamos: 3 fortalezas e 3 debilidades clave do voso patio.
Por que: ancorar as decisións nos datos reais, non nas intuicións.
Onde: primeiro foto aérea (pincel libre), despois boceto con celas.
Como: ides dicindo, eu vou pintando. As 4 zonas: Información, Tranquila, Semi-activa, Activa.
Que: consensuamos o reparto, axustamos discrepancias.
Resultado: primeiro borrador do voso patio DINS para empezar o luns.
Material: proxector + rato/dedo · foto aérea e boceto da slide seguinte · DAFO en pantalla como referencia
Con todo o visto: foto real para marcar con pincel + boceto con celas para pintar zona por zona. O voso patio DINS, cociñado polo claustro.
Elixe cor + grosor, despois debuxa libre sobre a foto (rato, dedo ou lápiz).
Elixe unha cor e clica as celas que queiras pintar. Repite clic coa mesma cor para despintar. "Limpar" borra todo.
Sen esperar orzamento. Sen esperar reforma. 3 accións concretas que o claustro se compromete a empezar a vindeira semana.
Algo que podades facer sen permiso. Ex: sacar os xogos de mesa ao recreo o luns, marcar no chan unha zona tranquila con cinta.
Algo que precise acordo do claustro nunha semana. Ex: rotación de encargados/as de patio, tablón de información na entrada.
Algo que leve un mes/trimestre. Ex: asemblea co alumnado, orzamento para sombras, pintar o patio por zonas.
Escribide cada compromiso nun post-it co nome do responsable e a data. Foto ao final.
3 preguntas rápidas. Respondede oralmente ou nun papel.
Unha idea concreta da formación que che quedou gravada.
Algo que non está resolto ou que che xera inseguridade.
Para mellorar as próximas formacións do profesorado.
Se preferides anonimato, deixade o papel na mesa. Eu recóllooos sen mirar quen escribiu que.
A teoría xa a temos. Imos deseñar xuntos o patio do CEIP de Présaras: zonas, materiais e espazos reais. O patio é voso.